m.s. 2. yüzyılda sistemli bir öğreti haline gelecek olan gnostisizm’in (bkz: gnostisizm) henüz kurumsallaşmadığı, fikirsel temellerinin atıldığı ve farklı inanç sistemlerinin bir kazanda kaynadığı geçiş evresidir.
temelde "bu dünya neden bu kadar kusurlu?" sorusuna verilen radikal ve mistik bir cevabın ilk filizleridir kendileri. detaylandırmak gerekirse
yahudi apokaliptiği: işin asıl mutfağı burasıdır (bkz: intertestamental period). babil sürgünü sonrası iyice yorulan yahudi düşünce dünyasında "tanrı bizi neden bıraktı?" sorusu evrilmiş; ortaya melekler hiyerarşisi, göksel katlar ve gizli isimler çıkmıştır. (bkz: merkabah mistisizmi) (bkz: hekhalot edebiyatı).
kumran yazıtları: (bkz: ölü deniz parşömenleri). işin "kozmik savaş" boyutudur. ışığın oğulları ile karanlığın oğulları arasındaki o bitmek bilmeyen kavga fikri buradan proto-gnostiklere miras kalmıştır. yani dünya sadece kötü bir yer değil, aynı zamanda devasa bir savaş alanıdır. (bkz: eseniler).
madde-ruh düalizmi: dünyanın tanrı tarafından yaratılan "iyi" bir yer değil, ruhun hapsedildiği karanlık bir "zindan" olduğu fikri ilk bu dönemde yüksek sesle söylenmeye başlanmıştır. (bkz: beden ruhun hapishanesidir).
sinkretik yapı: hristiyanlık henüz emekleme aşamasındayken; platon felsefesi (bkz: platon), zerdüştlük (bkz: düalizm) ve doğu gizemciliğinin harmanlanmasıyla oluşmuş bir düşünce aşuresidir.
gizli bilgi (gnosis): kurtuluşun öyle dışsal ritüellerle, kurban kesmekle veya körü körüne yasaya (bkz: tora) uymakla olmayacağının anlaşıldığı kırılma noktasıdır. olay insanın kendi özüne dair o "içsel uyanışı" (bkz: gnosis) yaşamasıdır. yani adamlar diyor ki; "cehalet en büyük köleliktir, uyanış ise tek özgürlük." (bkz: ilahi kıvılcım).
öncü figürler: klasik gnostisizmdeki o meşhur demiurgos (bkz: kötü yaratıcı) kavramı henüz tam olarak "kötü kalpli tanrı" kıvamına gelmemiştir ama "bu evreni yaratan güç ile en tepedeki gerçek tanrı aynı kişi olamaz" şüphesi başlamıştır. bu işin ilk fırlaması ve bayraktarı için (bkz: simon magus).
özetlemek gerekirse
hristiyanlık daha ne olduğunu anlamaya çalışırken, bu abiler çoktan 'sistem bozuk kardeşim' bayrağını çekmişti. (bkz: valentinus) veya (bkz: marcion) gibi isimler gelip bu işin kitabını yazmadan, gnostisizm'i dev bir organizasyona çevirmeden önceki o 'kaotik ama aşırı üretken' entelektüel zemindir bu.
aslında bugün hala 'evrende bir başımıza mıyız?' ya da 'bu hayatın amacı ne?' diye soran modern insanın binlerce yıl önceki ilk atasıdır bu proto-gnostikler. yani o günden bugüne değişen pek bir şey yok; hala aynı karanlık hapishanede, elimizde bir meşale, çıkış kapısını (bkz: exit) arıyoruz. sadece meşalelerin şekli değişti o kadar.
bir nevi antik dönemin matrix'i diyip konuyu kapatabiliriz. (bkz: wake up neo)
