ZiHiN kuramı, gelişimsel psikoloji, bilişsel nöropsikoloji ve nöropsikiyatri gibi farklı disiplinleri ilgilendiren, son yıllarda artan bir ilgiyle gündeme gelmiş olan bir kavramdır.
3-4 yaşına gelen bebeğin artık, kendisiyle zihinsel durumu (niyet, inanç, istek ve bilgileri) ile ötekilerin zihinsel durumunu ayırt edebilmesi, yani ı.sıra zihin kuramı becerilerini geliştirebilmesi beklenir. Bu konuda yapılmış çalışmalarda ı.sıra yanlış inanç için kullanılan altın standart bir test, Sally ve Anne testidir. Bu testte, kişiye aşağıdaki hikâye okunur veya bu hikâyenin oynandığı bir video filmi gösterilir:
"Sally ve Anne mutfakta oturup sohbet ediyorlar. Sally masanın üzerindeki kurabiyeleri yiyor. Sally kalkıyor ve odadan çıkıyor. Anne kurabiye kutusunu alıyor ve dolaba koyuyor. Sally geri mutfağa dönüyor".
Bu noktada kişiye "Sally'nin kurabiyeleri nerede arayacağı" sorulur. ı.sıra zihin kuramı becerisi gelişmiş olan bir kişi, kendi bilgisiyle başkasının (yani Sally'nin) zihinsel durumu arasındaki farkı anlayabileceği için "masanın üzerinde" cevabını verecektir. 3 yaşından küçük çocukların, yani henüz ı.sıra zihin kuramı gelişmemiş kişilerin cevabı ise "dolapta" olacaktır.
2.sıra zihin kuramı becerileri ise 6-7 yaşından itibaren gelişmeye başlar. Bu becerilerin temelinde, başkalarının zihinsel temsilleri hakkında fikir yürü tebilme yetisi vardır. 2.sıra yanlış inancı ölçmek için, yukarıdaki hikâyeye bazı eklemeler yapıp yeni bir soru sorulabilir:
"Sally ve Anne mutfakta oturup sohbet ediyorlar. Sally masanın üzerindeki kurabiyeleri yiyor. Sally kalkıyor ve odadan çıkıyor. Anne kurabiye kutusunu alıyor ve dolaba koyuyor. Sally mutfak kapısının anahtar deliğinden olanları gözlüyor ve Anne'nin kurabiyelerin yerini değiştirdiğini görüyor. Anne yerine oturuyor. Sally geri mutfağa dönüyor".
2.sıra zihin kuramı becerisini ölçmek için kişiye şu soru sorulur: "Anne, Sally'nin kurabiyeleri nerede arayacağını düşünmektedir?" Burada değerlendirilmek istenen beceri; kişinin, diğer bir kişinin (yanlış da olsa) zihinsel temsilini algılama yetişidir. Bu soruya 6-7 yaşından büyük çocukların verdiği yanıt "masanın üzerinde" olacaktır. Anne'nin zihinsel temsilini kendininkinden ve Sally'ninkinden ayırt edemeyen bir kişi ise "dolapta" cevabını verecektir.
kişinin,başkalarının duygu,düşünce ve niyetlerine dair çıkarsamalar yapabilme kapasitesi.
1978 yılında premack ve woodruf ilk olarak ortaya attığı kuram.
çocukların bilişsel süreçlerinin gelişimi çerçevesinde gelişimsel psikoloji alanında kullanılan kuram,evrimsel yaklaşımla da ele alınmış sosyal çevreye uyumu sağlayan uyumsal bir yeti olarak değerlendirilmiştir.
zihin kuramı (theory of mind) aslında bilişsel seviyenin gelişimini ve kapasitesini inceleyen bir bilimsel teoridir.
seviye 0: zihin yoktur. henüz doğmamış bebek, bitkisel hayattaki birisi, ağır otizmli birey örnek verilebilir.
seviye 1: bebeklerin konuşmayı öğrendikten sonra yavaş yavaş geliştirdiği seviyedir. bu seviye, zihin kuramının temelini oluşturur. bu derecedeki zihinsel aktiviteleri bütün insanlar yapabilir. bebekler yapabilir. hayvanlarda vardır. öz farkındalık az da olsa vardır. dış farkındalık yok denecek kadar azdır. bilişsel kapasite, şu şekilde tek taraflı gözlemler yapmaya mukabildir:
"ben acıktım."
"annem beni görmedi."
"şuradaki ışık parlak."
seviye 2: bu, en çok insanların sahip olduğu bir bilişsel aktivite düzeyidir. bebeklerde henüz gelişmemiştir. hayvanlarda çok sınırlıdır. öz farkındalık vardır. dışsal farkındalık vardır. ikinci seviye zihinler, kendileri dışındaki bireylerin ne düşündüğünü analiz edebilir, buna göre kendi tepkilerini ve hareketlerini ayarlayabilirler. sadece kendilerinin değil, diğer canlıların da bir bilince sahip olduğunu fark etmişlerdir. sosyal ilişkileri kafalarında simüle edebilirler.
"şu adam böyle konuşursam kızabilir, nazik konuşmalıyım."
"babam benim instagram hesabımın olduğunu bilmiyor. istediğim şeyi rahatça paylaşabilirim."
"öğretmen şu anda okul koridorunda bu mesafeden bizi duyamaz. arkadaşıma küfürlü konuşabilirim."
seviye 3: sadece ve sadece insanların ulaşabildiği bir seviyedir. bilinçli bir efor gerektirir, derin analize ihtiyaç duyar, çoğu insan bile 3. seviye bilişsel aktiviteyi hayatında çok nadiren kullanır. bu seviye bilişsel aktivitede birey, kendinin farkındadır. karşısındaki insanın ve onun bir düşüncesi olduğunun farkındadır. üstüne üstlük, o karşısındaki kişinin de kendisinin farkında olduğunun farkındadır.
"ben onun nasıl düşündüğünü biliyorum, ama o da benim onun nasıl düşündüğünü bildiğimi biliyor."
