zihin kuramı (theory of mind) aslında bilişsel seviyenin gelişimini ve kapasitesini inceleyen bir bilimsel teoridir.
seviye 0: zihin yoktur. henüz doğmamış bebek, bitkisel hayattaki birisi, ağır otizmli birey örnek verilebilir.
seviye 1: bebeklerin konuşmayı öğrendikten sonra yavaş yavaş geliştirdiği seviyedir. bu seviye, zihin kuramının temelini oluşturur. bu derecedeki zihinsel aktiviteleri bütün insanlar yapabilir. bebekler yapabilir. hayvanlarda vardır. öz farkındalık az da olsa vardır. dış farkındalık yok denecek kadar azdır. bilişsel kapasite, şu şekilde tek taraflı gözlemler yapmaya mukabildir:
"ben acıktım."
"annem beni görmedi."
"şuradaki ışık parlak."
seviye 2: bu, en çok insanların sahip olduğu bir bilişsel aktivite düzeyidir. bebeklerde henüz gelişmemiştir. hayvanlarda çok sınırlıdır. öz farkındalık vardır. dışsal farkındalık vardır. ikinci seviye zihinler, kendileri dışındaki bireylerin ne düşündüğünü analiz edebilir, buna göre kendi tepkilerini ve hareketlerini ayarlayabilirler. sadece kendilerinin değil, diğer canlıların da bir bilince sahip olduğunu fark etmişlerdir. sosyal ilişkileri kafalarında simüle edebilirler.
"şu adam böyle konuşursam kızabilir, nazik konuşmalıyım."
"babam benim instagram hesabımın olduğunu bilmiyor. istediğim şeyi rahatça paylaşabilirim."
"öğretmen şu anda okul koridorunda bu mesafeden bizi duyamaz. arkadaşıma küfürlü konuşabilirim."
seviye 3: sadece ve sadece insanların ulaşabildiği bir seviyedir. bilinçli bir efor gerektirir, derin analize ihtiyaç duyar, çoğu insan bile 3. seviye bilişsel aktiviteyi hayatında çok nadiren kullanır. bu seviye bilişsel aktivitede birey, kendinin farkındadır. karşısındaki insanın ve onun bir düşüncesi olduğunun farkındadır. üstüne üstlük, o karşısındaki kişinin de kendisinin farkında olduğunun farkındadır.
"ben onun nasıl düşündüğünü biliyorum, ama o da benim onun nasıl düşündüğünü bildiğimi biliyor."
