Güncel Ekonomik şartlar dolayısıyla Mecburiyetten etkisinden uzaklaşsak da çağımız insanının ruhuna işlemiş durumda maalesef. Tek bir ürün almak için girdiğim alışveriş uydulamasından 5 ürün alıp çıkmamın başka izahı olamaz.
Diderot Etkisinin en basit çıkarsaması şudur: “Bir tüketicinin varoluşuna
yeni bir mülkün dahil edilmesi, genellikle sarmal bir tüketim döngüsü ile
sonuçlanacaktır.” Başka bir deyişle, bir şey satın aldığımızda onu başka
şeylerin tüketimi de izler. Bunu küçük şekillerde görebiliriz:
Yeni bir gömlek veya elbise alırız… ve minimalist bir gardırop muhafaza etmek
yerine hemen onlara uygun yeni ayakkabılar aramaya başlarız.
Eve yeni bir kanepe buluruz… ve aniden oturma odamızdaki sehpaların
değiştirilmeye ihtiyaç duyan eski ve perişan görünümü dikkatimize çarpar.
Yeni bir araba satın alırız… ve kısa bir süre sonra, araba yıkama, benzin veya
park ücreti için para harcamaya başlarız.
Yeni bir eve taşınırız… ve bu vesileyle mevcut yatak odası takımımızı yenisiyle
değiştiriveririz.
Her durumda gerçek şudur ki, zaten var olan eşyalarımız çoğu zaman
işlevlidir. Ancak hayatımıza yeni bir materyal dahil ettiğimizde, tüketim
sarmalının da kıskacına düşmeye meylederiz.
Bu tüketim sarmalı, ilk olarak 18. yüzyılda güçlü bir şekilde tespit edilmiştir. Aydınlanma Çağı'nın önemli düşünürlerinden ve Fransız Devrimi'ne düşünsel zemin hazırlayan ünlü filozof Denis Diderot, 1769'da Eski Sabahlığım için Pişmanlık (ing: "Regret for my Old Dressing Gown") başlıklı bir yazı yazarak, bu tüketim çılgınlığında yalnız olmadığımızı bize anlatmıştır. Bunun ilginç bir öyküsü de vardır.
Denis Diderot, dönemin en kapsamlı ansiklopedilerinden biri olan Ansiklopedi'nin (Encyclopédie) kurucu ortağı
ve yazarı olarak tanınmasına karşın, o yıllarda yoksulluk ve borç içinde yaşamını devam ettirmekteydi. 1765
yılında Fransız edebiyatına ve tarihine meraklı olan Rus imparatoriçesi Büyük Catherine bu durumu öğrenir ve
bu bataklıktan kurtulması için Diderot'un kütüphanesini yüklü bir miktar ödeme yaparak satın alır. Ardından
Catherine, Diderot'a kütüphaneyi geri hediye eder. Catherine bununla da yetinmeyip, 25 yıllık maaşının
tamamını hemen ödeyerek Diderot'u kütüphaneci olarak burada işe alır. Böylece Diderot'un eline bir anda
önemli bir miktarda para geçmiş olur.
Artık Diderot, bütün borçlarından kurtulmuş ve rahatlamıştır. Bir süre sonra filozof, paranın bir kısmıyla daha
önceden alamadığı kırmızı, pahalı bir sabahlık satın alır. Filozof, sabahlığını giyinir. Çalışma masasına kurulur
ve iştahla çalışırken, birden bu muhteşem sabahlığı ile çalışma masasının birbirine uyuşmadığını düşünür.
Kasasındaki yüklü miktar paranın sarhoşluğuyla, derhal çalışma masasını değiştirmek üzere çıkar ve harika bir
çalışma masası alır. Ardından halının artık odaya uyumlu olmadığını düşünerek kendisine yeni bir halı alır.
Diderot, şöyle yazıyor: "Artık her şey uyumsuz. Artık koordinasyon yok, birlik yok, güzellik yok."
Ancak filozof, eski eşyalarını değiştirdikçe diğerleriyle uyumsuzluğunun giderek arttığını hisseder. Sonunda
kendisini, evdeki bütün eşyaları yenileriyle değiştirmiş ve eskisi gibi borç içine girmiş halde bulur. işte Denis
Diderot "Eski Sabahlığım için Pişmanlık" yazısında bu yaşadıklarını anlatır ve şöyle diyerek, bir nevi "tüketim
çılgınlığı"nı o yıllarda ifade eder: "Eski sabahlığımın efendisi iken, yenisinin kölesi oldum."
Diderot etkisi nedir sorusunun cevabını aramaya başlamadan önce Diderot Kimdir? sorusunun cevabına odaklanmak daha akıllıca olur sanırım. Yoksa adamı tanımadan neleri etkilediği kimin umurunda olsun ki?
Denis Diderot Fransız yazar ve ve filozof. Avrupa’da Aydınlanma çağında elini sallasan 10 filozofa değiyor biliyorsunuz. Diderot’a ilk ününü kazandıran şey filozof olması değil ilk Ansiklopedilerin (Encyclopédie) editörü olmasaydı. Gazetelerin 30 değil tam 29 kupona verdiği o ansiklopedileri hazırlamak için Kilise ile kaç defa papaz oldu bu arkadaş. Ayrıca romanları felsefik açıdan inceleyen ilk edebiyatçı olması da onu önemli biri yapıyor.
Ama asıl Diderot’u kral yapan şey kusurları ile yüzleşebilme cesaretidir bence.
17. y.y. Faransa’sında ünlü filozof Diderot üç kuruşa muhtaç olmuş namerde el açacak duruma gelmiş. Bunu duyan bilimin dostu düşenin anası Rus imparatoriçesi Katerina aslında Fransız olan Diderot’a kol kanat germiş. “Bana ne elin Fransızından?” dememiş. “Ülkesi sahip çıksın derdi beni mi gerdi?” dememiş. Çok kral bir hareketle “Gel aslanım bu 25 yıllık peşin maaşın, kütüphaneni de satın alıyorum bundan sonra bir elin yağda bir elin balda devrile devrile bilim yapabilirsin” demiş.
Açlıktan nefesi kokup utanınca naneli sakız bile alacak gücü olmayan Diderot, bu kadar para karşısında dengesini kaybetmiş haliyle. Normalde insan gider bir ev, bir at, bir tarla alır ya da hiç olmadı kendine yemek ısmarlar ama dengesiz Diderot gitmiş kendine bir sabahlık almış.
Akrabaları laf etmeye başlamış “iyice dengeyi kaybetti bu hem üstünde ipek sabahlık ile geziyor hem de bir harabede yaşıyor” demeye başlamışlar. Bunu duyan Diderot “desinler locasının” tepkilerine daha fazla direnememiş ve lacivert sabahlığını açar diye gitmiş önce turuncu çalışma masası almış. Sonra gitmiş koltuğu sabahlığa uydurmuş, bakmış koltuk ve masa uyuyor ama avizeler eski, onları da değiştirmiş.
Tabakları Kütahya seramikten, mobilyayı Masko’dan falan alayım derken işin içinden çıkamadığını elinde avucunda bir şey kalmadığını hatta borçlandığını fark edip “olm manyak mısın napıyon sen” demiş kendine.
Sonra oturup “eski sabahlığım için pişmanlık” diye bir yazı yazıyor bu arkadaş. Hıh işte o “olm manyak mısın nabıyon sen?” sorusuna bulduğu cevap “Diderot etkisi” diye adlandırılıyor bilim yapan arkadaşlar arasında. Diderot etkisi nedir sorusunun cevabı bu aslında.
Eski sabahlığının efendisi yeni sabahlığının kölesi olduğuna karar veren Diderot toplumu bu konuda aydınlatacak çalışmalar yapıyor daha sonra. Katerina’dan aldığı desteğinde hakkını ödemiş oluyor haliyle.
