Türk tarihinin en büyük devlet adamlarından, bilge veziri ve başkumandanı Tonyukuk, II. Göktürk (Kutluk) Kağanlığı’nın kuruluşunda ve ayakta kalmasında kilit bir rol oynamıştır.
Çin boyunduruğu altında geçen 50 yıllık "ilsiz ve kağansız" dönemin ardından, Türk boylarını yeniden bir bayrak altında toplama fikrinin mimarlarından biri Tonyukuk’tur.
- Kutluk (ilteriş) Kağan ile birlikte harekete geçerek Çin’e karşı bağımsızlık meşalesini yakmıştır. Çin eğitiminden geçmiş olmasını, Çin’in zayıf yönlerini ve diplomasi anlayışını onlara karşı bir koz olarak kullanmıştır.
- Kutluk Kağan’a boyları bir araya getirdiği için verilen "ilteriş" unvanının arkasındaki asıl organizatör ve birleştirici güç Tonyukuk'tur.
Tonyukuk’un Türk tarihi açısından belki de en vizyoner hamlesi, Bilge Kağan’ın Budizm ve Taoizm’i kabul etme ile şehirlerin etrafını surlarla çevirme fikrine şiddetle karşı çıkmasıdır.
Tonyukuk’un Tarihi itirazı:
"Türk milleti sayıca azdır. Bizim Çin’e karşı üstünlüğümüz, konar-göçer yaşamamız, su ve otlakları takip etmemizdir. Surlar içinde yaşarsak, Çin bizi bir kez kuşattığında yok eder. Budizm ve Taoizm ise insanlardaki mücadele ruhunu yumuşatır, merhametli ve pasif kılar. Bu dinler Türklerin savaşçı ruhunu öldürür!"
Bu öngörü sayesinde Türkler öz kültürlerini, hareket kabiliyetlerini ve savaşçı kimliklerini korumuş; Çin potasında erimekten kurtulmuştur.
