ilki balkan savaşı sırasında ve birinci dünya savaşı arefesinde, ikincisi mütareke döneminde olmak üzere iki ayrı dönemde istanbul şehreminiliği yapan siyaset adamı, doktor, asker, akademisyen.
1866 yılında istanbul'un üsküdar semtinde iskeçeli topuzoğlu yusuf ziya paşa'nın oğlu olarak dünyaya geldi. ailenin soyu, bir rivayete göre istanbul'un fethi sırasında osmanlı padişahı ikinci mehmed'in topuz silahı taşıyan askerlerinden birine dayandığı için topuzlu lakabıyla anılmış, 1934 yılında çıkan soyadı yasasının ardından topuzlu cemil bey de topuzlu soyadını almıştı. üsküdar askeri rüştiyesi'nde öğrenime başlayan topuzlu cemil, öğrenimine mekteb-i sultani'de * devam etmiş, ancak annesinin ölümünün ardından babası yusuf ziya paşa ve kardeşi nebil ile birlikte şam'a gidince okuldan ayrılmak zorunda kalmıştı. bir süre beyrut fransız mektebi'nde öğrenim gören cemil, bir akrabalarının bu durumdan yakınması üzerine buradan alındı. ortaokulu şam askeri rüştiyesinde bitirdikten sonra lise öğrenimi için kuleli askeri tıbbiye idadisi'ne yazılan topuzlu cemil, 1882'de kuleli'yi bitirmiş, ardından gülhane mekteb-i tıbbiye-i askeriye'ye kaydolmuştu. 3 eylül 1886'da tabip yüzbaşı rütbesiyle mezun olan cemil bey, ertesi yıl ihtisas için fransa'nın başkenti paris'e gitti.
üç yıllık paris döneminin ardından 1890 yılında istanbul'a dönen cemil bey, haydarpaşa hastanesine operatör doktor olarak atandı. burada bir subayın yüzündeki kanserli kemiği çıkararak ünlendi. bu başarılı ameliyatın ardından padişah ikinci abdülhamid'den birinci rütbeden mecidiye nişanı aldı. 1891'de binbaşılığa terfi eden cemil bey, şeyhülislam cemaleddin efendi'nin kızı ayşe aliye hanım ile evlendi. bu evlilikten muhittin, mehmet ziya ve selma adlarında üç çocuğu oldu. en büyük çocuğu muhittin'i 11 yaşında geçirdiği menenjit hastalığı nedeniyle yitirmişti. tabip yüzbaşı rütbesiyle mezun olduğu mekteb-i tıbbiye-i askeriye'ye 1891'de öğretim görevlisi olarak dönen cemil bey, başarılı çalışmaları nedeniyle 1893'te altın liyakat madalyasına layık görüldü. bir sara hastasını kafatası kemiğini açarak tedavi etmesi nedeniyle 3. rütbeden osmani nişanı alan cemil bey, mart 1896'da miralaylığa *, üç ay sonra ise mirlivalığa terfi ederek paşa unvanını aldı.
başarılı ameliyatları sayesinde gerek osmanlı topraklarında, gerek başka ülkelerde zenginlerin ilgisini çeken cemil paşa'ya pek çok zengin tedavi olmaya geliyordu. bir süre sonra hastanede hasta bakmakta yaşadığı güçlükler nedeniyle çemberlitaş'ta bir binayı kiralayarak muayenehaneye çevirdi. bu arada padişah ikinci abdülhamid'in saray doktoru olarak sarayda çalışan cemil paşa, 1897 yılındaki osmanlı-yunanistan savaşı sırasında yıldız hastanesinin başhekimliği görevini üstlendi. 1897'de ferikliğe * terfi eden cemil paşa, birinci rütbeden mecidi nişanı ve murassa osmani nişan-ı alisi ile ödüllendirildi. aynı dönemde zeynep kamil hastanesinin modernizasyonunu da gerçekleştiren cemil paşa, osmanlı'nın ilk çocuk hastanesi olan hamidiye etfal'in kuruluş çalışmalarında da yer aldı. 1901'de murassa mecidi nişanına layık görülen cemil paşa, 1904'te birinci ferikliğe *, 1905'te padişah ikinci abdülhamid'in oğlu şehzade ahmet'e yaptığı başarılı ameliyat nedeniyle müşirliğe * terfi etti. 1908'de kandilli kız mektebi'nin kurulmasına önayak oldu.
müşir cemil paşa'nın rütbesi, ikinci meşrutiyet döneminin başlarında ittihatçılar tarafından çıkarılan tasfiye-i rüteb kanunu ile miralaylığa düşürüldü ve paşa unvanını yitirdi. bununla birlikte, askeri tıp alanındaki saygın konumunu koruyan cemil bey, 1909 yılında tıbbiye-i mülkiye'nin adının tıp mektebi olarak değiştirilmesini sağladı. tıp mektebi'nin modernize edilmesini sağlayan cemil bey, dişçi ve eczacı mekteplerinin de açılmasına önayak oldu. 1910 yılında miralay rütbesindeyken askerlikten emekli olan cemil bey, aynı yıl mirimiranlık * payesi aldı. bu dönemde hastalanan padişah beşinci mehmed'in * hastalığını iyileştirdi.
cemil paşa, 21 ağustos 1912'de istanbul şehreminiliğine * atandı. aynı yıl istanbul valiliği görevine de getirilen cemil paşa, 1914 yılına kadar süren bu ilk döneminde birçok önemli icraata imza attı. sultanahmet camii ile ayasofya arasındaki alanın meydan olarak düzenlenmesinden gülhane parkı'nın açılmasına kadar çok önemli icraatları oldu. ancak, cemil bey'e asıl ününü kazandıran icraatları, birinci balkan savaşı'ndan sonra istanbul'a göç eden muhacirlerin bakımı için yaptıklarıydı. savaşın ardından balkan topraklarının yitirilmesi sonucu çok sayıda müslüman türk, başkent istanbul'un yolunu tutmuş, istanbul sokakları yoksul ve sefil durumdaki muhacirlerle dolup taşmıştı. bunlar yetmiyormuş gibi başkentte baş gösteren kolera salgınıyla da boğuşan cemil bey, aldığı önlemler ile bu sürecin en az zararla atlatılmasını sağladı. yine o yıllarda yangınlar nedeniyle zarar gören çırçır, fatih ve aksaray semtlerine ait planları hazırlattı. cemil paşa, 1914 yılında birinci rütbeden maarif nişanı aldı. bununla birlikte, iktidardaki ittihat ve terakki ile yaşadığı anlaşmazlıklar nedeniyle kimi tasarılarını uygulama şansı bulamamıştı. cemil paşa, osmanlı imparatorluğu'nun birinci dünya savaşına girmesinin ardından şehreminilik görevinden istifa ederek ailesiyle birlikte isviçre'ye gitti.
16 ay isviçre'de kalan cemil paşa, 1916 yılının nisan ayında türkiye'ye döndü. caddebostan'da yaptırdığı köşkte bir yıl ailesiyle birlikte yaşayan cemil paşa, ittihatçıların sürekli kendisini göz hapsinde tutması nedeniyle 1917 yılında ülkeyi terk etti ve yeniden isviçre'nin yolunu tuttu. savaşın sonuna kadar isviçre'de yaşayan cemil paşa, 3 mayıs 1919'da istanbul'a döndü. ittihatçı muhalifi olması nedeniyle savaş sonrası dönemde itibarı artan cemil paşa, ingiliz muhipleri cemiyeti'nin kurucu üyeleri arasında yer aldı. bu arada ikinci kez istanbul şehreminiliği görevine getirilen cemil paşa, ilk döneminde gösterdiği başarıyı bu kez gösteremedi. mütareke döneminde her açıdan kötü bir şehre başkan olan cemil paşa, zaman zaman ingiliz işgal güçlerinin engellemeleriyle karşılaştı. yine de bu dönemde kayda değer icraatlar gerçekleştirdi. bunların en bilineni, istanbul'da sıkça yaşanan yangınlar nedeniyle fatih'te yangınzedeler yararına yaptırdığı harikzede apartmanları idi. cemil paşa, 1 mart 1920'de şehreminilikten istifa etti.
cemil paşa, ne kadar ingiliz muhipleri cemiyetinde görev alsa da mandacılık düşüncesine soğuk bakıyordu. manda düşüncesine soğuk bakmakla birlikte, osmanlı imparatorluğu'nun büyük devletlerin yardımına gereksinim duyduğunu savunuyordu. ankara merkezli milli mücadeleye sempati duymamakla birlikte açıkça düşmanlık da gütmemişti. istanbul'un işgalinden hemen sonra, 2 nisan 1920'de kurulan damat ferit paşa hükümetinde nafia nazırlığına * getirildi. ayağının tozuyla eski sadrazamlardan tevfik paşa'nın başkanlığındaki müzakere heyetinde görevlendirilen cemil paşa, osmanlı'ya dayatılan barış antlaşması koşullarının * ağırlığı karşısında tepki duymuştu. bu tepkiyi "bu antlaşma, türklerin idam hükmüdür" sözleriyle dile getiren cemil paşa, kısa bir süre sonra istifa etti. 1920 yılının eylül ayında, aralarında gerilim bulunan sadrazam ferit paşa tarafından tutuklanacağından endişe duyarak türkiye'yi terk etti ve fransa'nın nice şehrine gitti.
1924 yılına kadar fransa'da yaşayan cemil paşa, yüzellilikler listesine alınmaması üzerine türkiye'ye döndü. her ne kadar damat ferit paşa hükümetinde nazırlık yapsa da milli mücadeleye açıktan düşmanlık yapmaması ve hükümetten kendi isteğiyle ayrılması nedeniyle ceza görmemişti. bununla birlikte, ingiliz muhipleri cemiyeti'ne üye olması nedeniyle kara listedeydi. 1925 yılında oğlu mehmet ziya'nın mezuniyeti için paris'e giden cemil bey, 1929'a kadar fransa'da kaldı. 1929'da türkiye'ye dönen cemil bey, yaşamının geri kalan bölümünü ülkesinde geçirdi. doktorluk mesleğini yapmayı sürdüren cemil bey, 1934 yılında çıkan soyadı yasası ile topuzlu soyadını aldı. 1946 seçimlerinde istanbul bağımsız milletvekili adayı olsa da seçilemedi. ancak, aynı yıl beyoğlu dairesinde şehir meclisi üyeliğine seçildi. tıp alanındaki katkıları nedeniyle 1953 yılında istanbul üniversitesi senatosu tarafından "fahri ordinaryüs" unvanıyla ödüllendirildi.
cemil topuzlu, 25 ocak 1958 günü 82 yaşında yaşamını yitirdi.
