hakkında herşey söylenilebilir fakat "kötüniyetli" olduğu yahut tamamen birilerinin menfaatleri doğrultusunda hareket ettiği söylenemez. bu adam yaşadığı ülkede "başbakanlık" makamını bırakarak; diyar diyar gezmiştir. istanbul'da; önceleri padişah nezdinde çok saygın bir yeri olmasına karşın, doğru bildiklerini savunmaktan fedakarlıkta bulunmamıştır. ömrünü yoksulluk, sürgün, cezaevi üçgeninde yaşamayı göze alarak bir amaca hayatını vakfetmiştir.
evet hata yapmıştır; belki büyük hataları da olmuştur. ama genel bir kuraldır; "iş yapan; hata da yapar." hiç iş yapmayan hiç hata yapmaz belki ama hataların en büyüğünü hiç iş yapmayan yapmıştır aslında.
seyyid cemaleddin den etkilenen kişilere bakınız; sonra onun aslında nasıl birisi olduğunu anlarsınız. türkiye'de mehmed akif, bediüzzaman said nursi; mısır da reşid rıza, abduh, ihvan-ı müslimin hareketi; iran'da şeriati, humeyni; pakistan'da muhammed ikbal, mevdudi; orta asya da musa carullah; fas'ta malik b. nebi ve diğerleri... saymakla bitmez.
bugün sınırları aşan, islam kardeşliğine dayalı, ümmet bilinci çerçevesinde sosyal/siyasal vahdet eğer birilerinin gündeminde yer alıyorsa bu düşüncenin son dönemdeki öncülerinden birinin seyyid cemaleddin afgani olduğunu da bilmek gerekir.
