sömürgecilikten küreselleşmeye

entry3 galeri0
    1.
  1. Meksikalı sosyoloji profesörü heinz dieterich'in Noam chomsky ile yaptığı röportajdan oluşan kitaptır. içinde bölüm bölüm röportajlar bulunur. sadece önsöz'ü bile kitabı okumaya değer kılar.
    0 ...
  2. 2.
  3. 3.
  4. Sömürgecilik bir devlet politikasıydı. devletlerin ülke limanlarında ve ticaret merkezlerindeki ticarete hâkim olabilmesi esası taşır. Sömürgeci politikalar dünya tarihinde sadece iktisadi olarak değil, dünya çapında da büyük değişiklikler yapmıştır. devletin çıkarları konusundaki politikalar genellikle aynı kalmış, ancak bu politikayı uygulamak için yapılan ittifaklar ve savaşılan ülkeler sürekli değişmiştir.

    Coğrafi keşiflerin başlangıç sebebi olarak, çin ve hindistan’da üretilen ürünlerin, avrupaya gelene kadar inanılmaz pahalanması gösterilebilir. ipek yolu boyunca transit geçişlerden alınan paylarla beraber; müslümanların elinde olan doğu akdeniz limanları ve venedik-cenova hakimiyetinde olan akdeniz ticareti eklenince, aşırı pahalanan ürünler; avrupalı devletleri yeni ticaret yolları bulmaya itti.

    ilk sömürgeci politikalar 15. yy başlarında görülmüştür. o zamanlar donanması yeterince güçlü olmayan osmanlı devleti, bizansı yıkana kadar venedik-cenova devletlerine ticaret konusunda imtiyazlar tanımış; ancak istanbul ele geçirildiği gibi, bu devletlerin imtiyazları iptal edilmiş; kırımdaki cenova kolonileri, yunan adalarındaki venedik kolonileri fethedilmiştir. memlüklülerin yıkılması ile iskenderiye ticareti de osmanlıların kontrolüne geçmiştir. osmanlı devleti iç ticaretinde tam anlamıyla bir hakimiyet kurmuştur bu yüzyılda diğer avrupa devletleri ise bu şartlar altında hindistan ve çine giden kendilerine ait ticaret yolları bulmak için denizciliğe önem vermeye başlamıştır. eğer ülke ülke sömürgeciliğin başlangıcını incelemek gerekirse:

    portekiz: avrupanın güneybatı ucundaki bu ufak ülke, artan aşırı nüfus sonucu, yeni yerleşim yerleri aramak zorunda kalmıştır. tabi kara yoluyla yeni topraklar elde etmek için tek çare komşu ispanya ile savaşmak olunca, portekiz denizciliğe ağırlık vermiştir. vasco de gamanın ümit burnunu bulması, afrikanın güneyinden dolaşarak hindistana ulaşması ile, portekiz kendine ait ticaret yolunu sağlamıştır. papadan alınan onayla yapılan tordesillas anlaşması bu hakimiyeti perçinlemiştir. bu yol üzerinde sorun çıkartabilecek tek devlet ise, zanzibar ve socotra adalarında koloni kurmuş umman olmuştur, maskatın işgali ile bu tehlikede ortadan kalkınca bu yolun hakimiyetini 150 yıl kadar koruyacaklardır.

    ispanya: amerikanın keşfedilmesi ile aztek ve inka medeniyetleri ortadan kaldırılması sonucu ispanya inanılmaz altın rezervine sahip olmuştur, ancak bu kadar altın elde edilmesinin en kötü sonucu ülkede enflasyon oluşmuştur. akdenizde osmanlılar, karayiplerde ingilizlerle uğraşan ispanyollar, hollandanın bağımsızlığı ve din savaşları sonucu yapılan aşırı harcamalar sonucu elde edilen altınları gerisin geriye paralı askerlere, donanmaya harcamış, hazinesi tamtakır kuru bakır olmuştur.

    ingiltere: bu ülke için denebilecek tek şey azmin zaferidir bu çağda. önce gül savaşları, sonra anglikanizm, daha sonra bloody mary ve protestan avı derken, ada ülkesi kraliçe elizabeth zamanında ülkede düzeni sağlamış, ve 170 yıl boyunca sürekli savaşacağı ispanyollar ile mücadeleye başlamıştır.

    fransa: burgundy hanedanı topraklarının önce avusturya, sonra ispanyaya katılması sonucu hem güneyden, hem de belçika ve franche-comte bölgesinden olmak üzere ispanyanın kıskacında kalan fransa, bu çağın başlarında oldukça geride kalmış, osmanlı devletinden yardım istemek zorunda kalmıştır. oysaki verrazano komutasındaki fransız donanması kuzey amerikanın kıyılarını keşfetmiştir. üstüne üstlük huguenotlar ve din savaşları derken ülke nerdeyse 14. louis dönemine kadar sorunlarla boğuşmuştur.

    osmanlı devleti: akdeniz limanlarının önemini kaybetmesi ve kapitülasyonlar sonucu bu çağın başında osmanlılar geri kalacaklarının sinyalini vermişlerdir. hint okyanusunda portekizlilere karşı verilen başarısız mücadele ve akdenizde ispanyollara karşı mücadeleler haricinde diğer ülkeler üzerinde baskı unsuru kurulamamıştır.

    rusya: henüz altınordu hâkimiyetinde yeni yeni çıkmaya başlayan devlet önce novgorod düklüğünü ilhak etmiş daha sonra baltık denizi için polonya ve isveç ile mücadele etmeye başlamıştır.

    şartlar böyle iken her ülke kendi ticaret yolunu bulmaya, kendi ürünlerini kendi satmaya, altın için başka ülkeler ile korsanlık yoluyla mücadele etmeye başlamıştır. ispanyollar ilk zamanlarda amerikadan yüklüce altınla dönmüştür, hatta o kadar fazladır ki, türk korsanlarının ele geçirdiği altın dahi, cezayir vilayetinde altının gümüşten daha değersiz olmasına yetmiştir. portekiz ise, 1500 lerin sonuna doğru ispanyanın himayesine girmiş, bunun sonucunda ispanya en zengin ülke durumuna gelmiştir. ancak tordesillas anlaşması, protestanlarla savaş, müslümanlarla savaş derken papanın gözdesi olan bu ülke; ülkeden sürülen protestanlar, museviler, müslümanlar derken, gitgide güçten düşmüş, en sonunda iflas bayrağını çekmiştir ki; artan aşırı vergiler hollandalı soyluların isyanına sebep olmuş, ingilizlerin ve fransızların da desteği ile hollanda arras anlaşması sonucu bağımsızlığını kazanmıştır. ingilizler ise francis drake komutasındaki donanma ile, ispanyolların yenilmez armadasını cadiz deplasmanında yenmiş, ispanyaya sağlam bir darbe oturtmuştur.

    1600 lere gelindiğinde avrupada durumlar değişmeye başlamıştır. hollanda protestanların göçü ile oldukça büyümüş ve yeni kıta amerikaya yerleşmeye başlamıştır. ilk toprakları ise nieuw amsterdam yani bugünün new yorku olmuştur. peter minuit manhattan adasını yerlilerden sadece 22 altına satın almıştır hem de. ispanyanın himayesine giren portekizlilerin, ticari ambargosunu sonucu, ticaret mallarını taşımakta zorlanan hollanda, portekiz ticaretine savaş açış, hindistana yerleşmiş, endonezyada koloniler kurmuştur. çinden ticaret üssü olarak macao yu alan portekiz ise, goa ve macao daki ticaret merkezlerinin, batavia ve malaccadaki hollanda ticaret merkezleri ile baş edememesi üzerine büyük güç kaybetmiştir. ayrıca hollanda güney afrikaya ve brezilyanın kuzeyine, recife dolaylarına saldırmış bu bölgeleri de portekizden almıştır. 1618–1648 yılları arasında süren mezhep savaşlarında protestanların zafer kazanması en çok hollandaya yaramıştır. kurulan hollanda hindistan ticaret şirketi 1650 lerde dünyanın ekonomik olarak en güçlü şirketi durumundadır. protestanların zaferi sonucu, katolik ispanya büyük nüfuz kaybetmiş, portekiz üzerindeki himayesi sona ermiştir; ancak ingilizlerin korsan faaliyetlerinin azalması sonucu sömürgelerini korumuştur. fransa ise katolik olmasına rağmen, protestanlara destek vererek savaşın belirleyici unsuru olmuş; 14. louis nin uzunca süren hükümdarlığı süresince amerikada koloniler kurmaya başlamıştır. bu koloniler quebec bölgesinden, huron toprakları, göller bölgesi ve missisippi boyunca güneye inmek üzere, louisiana olarak anılmıştır. bugün afro-amerikanlıların kökeni aslında fransızların pamuk tarlalarında çalışmak için senegal bölgesinden getirdiği siyah kölelere dayanmaktadır.

    ingiltere ise ispanyol ve portekizliler yüzünden hindistan ticaret yollarına uzak kalması üzerine, yeni yollar aramaya başlamıştır. henüz o zamanlar kuzey kutbunun buzlarla kapalı olduğu bilinmediği için kuzey bölgelere keşifler yapılmış, kanadanın kuzeyindeki hudson körfezi, rusyanın kuzeyindeki archangelsk bulunmuş ama hindistana yol bulunamamıştır. bunun üzerine kuzey amerikada koloniler kurulması karar verilmiş, ilk olarak 1609 da plymouth kurulmuştur. ne zamanki sürekli ispanyollara karşı sürekli destekledikleri hollanda serpilir, kuvvetlenir, ingilizler dellenir. önce fransaya karşı isveçle beraber ittifak kurmuş olan hollandalılara aragaz verir ingilizler, arkanızdayız, yürüyün diye sonrada gidip fransızlarlar ortak olurlar. nieuw amsterdamı ele geçirirler, hollanda gemilerini ingiliz limanlarına almazlar, artık zaman doğu hindistan ticaret şirketinin zamanıdır. sırada hindistan vardır, ingilizler bombaya yerleşirler. kuzey amerika ve kanadada daha büyük toprakları ele geçirirler. fransa ise 14. louis zamanında ingilizlere kıl kapmaya başlamakla beraber, son derece agresif bir politika gütmektedir, artois luxembourgh derken bugünkü belçikanın olduğu bölgeyi ele geçirirler. ingiltere ve hollanda ile çekişmke için hindistanda pondicherry de koloni kurarlar.

    1700 lerin başında ise ispanyol kralı oğlu olmadan ölür, ve veraset savaşları başlar. fransa bu savaştan mağlup çıkar, ilerleyen yıllar içinde ingilizler fransızların amerikadaki topraklarına da göz koyar. derken 1756-1763 yılları arasındaki yedi yıl savaşları sonucu ingilizler fransızların kolonilerinin çoğunu ele geçirir. kanada karayip adaları florida derken ispanyollarda kayıplar alır. artık tüm avrupa ingilizlere diş bilemektedir. ama ingilizlerin o zamanki müttefiği prusya kara ordusunda o zamanların en iyi ülkesidir. derken beklenen fırsat amerikadaki 13 eyaletin bağımsızlığını ilan etmesi ile çıkar; fransa ve ispanya bu devlete tam destek verir, 170 yıldır ingilizler tarafından yıpratılan ispanyollar floridayı geri alırlar.

    Sömürgeci politikaların sonu ise wealth of nationsın yayınlanması oldu denebilir. 19. yy la beraber gelen sanayi devrimi sonucu, artık mal karşılığında altın kavramının yanı sıra, hammadde ve işlenmiş madde gibi kavramlar ortaya çıkınca altın ve gümüşe olan bağımlılık azaldı. bu politika ise yerini serbest ticarete bıraktı.
    0 ...
© 2025 uludağ sözlük