ikame kökünden gelen kaim kelimesinin, valide kelimesi ile birleştirilmesi ile oluşmuş ve zaman içerisinde dil mutasyonu geçirerek kaimvalide yerine kayınvalide şeklini almıştır.
anadoluda gelinler evlenince çoğunluk itibari ile iç güveysi olarak damat evine giderlerdi ki halen bir çok köy ve kasabada bu sistem işlemektedir. ataerkil bir yapı olduğundan tüm oğullar ve gelinler baba evinde, bekar kızlar da baba evinde, evlendirilmiş kızlar da kayınbaba evinde yaşarlardı. işte kızın bu şekilde gerçekleşen göçü damadın annesini öz annesinin yerine koymasına sebep olurdu. ya da öyle istenirdi. öz annenin ikamesi yani.
islam dininde kayınvalidelerin hak hukuk durumu öz anne ile eşit tutulmuştur. keza kayınbabalar da öz baba hükmüyle değerlendirilir.
damatların ve gelinlerin, şayet müslümansalar, bu durumu göz önünde bulundurarak kendilerine muamelede bulunmaları önemle hatırlatılır.
Hem kadin hem de erkek icin esin annesi. Esinizi sizin sevip begeneceginiz bir insan olarak yetistirdigi icin nazik; esinizin tum hayati ve secimleri dolayisiyla sizin uzerinizde -cogunlukla- hak sahibi oldugunu dusundugu icin de dikkatli ve temkinli davranmaniz gereken kisi. Kayinvalide ile iliskiler hem gelin hem de damatlar icin kritiktir. Sizi sevmek ve begenmek isterler, evlatlarina layik olmanizi isterler; sizi, esinizin sizi secerken degerlendirdiginden daha ince ve dikkatli degerlendirirler; karsilarinda surekli kendinizi bir sinava tabi tutuluyormus gibi hissedebilirsiniz. Boyle bir durumdan hoslanmamaniz ne kadar normalse, esinizin annesinin sizi derin derin, ince ince irdelemesi de o kadar normaldir. Cogu zaman nazik ama mesafeli; kisiligi ve tercihleri ortaya koymaktan cekinmez tutum kayinvalide ile iliskileri optimumda tutmakta ise yarar.
Evliliklerin oldugu gibi kayinvalide ile iliskilerin de cicim aylari vardir, fakat kayinvalide ile cicim aylari, es ile olandan once baslar ve once biter. Ilk basta "aman da yavrucugum kendine bir es adayi bulmus, ben de elimden geldigince sirin olayim" seklindeki yaklasim, zamanla ozellikle de evlilik hazirliklarina baslanmasiyla "bu kiz da ne cok sey istiyor, bu oglanin da ailesi ne gicikmis" noktasina evrilebilir. Ayni sekilde gelin icin basta "sevdigim adamin annesi benim de annem sayilir, saygida kusur etmem" gorusu ya da damat icin "kadin bana kizini veriyor, elbette beni irdeleyecek" yaklasimi " bu kadin da bize ne kadar cok karisiyor" noktasina gelebilir. Catismalar kayinvalidenin ozellikle gelini daha evlilik vuku bulmadan gelinen(!) ailenin formatina oturtmak istemesi ya da oglu icin kendi istedigi sekildeki rahat hayati (misal; evde ne sekilde yemek pisirilecegi, hangi akrabalarla gorusulup gorusulmeyecegi, aylik ortalama ne kadar para harcanacagi, nerede oturulacagi gibi) tesis etmeye calismasi henuz saglam temellere oturmamis bir iliskiyi bitirebilir ya da paylasilamayan erkek konumundaki damat adayinin tercihini gelecekteki esi yonunde kullanmasi ile kendisini ilgilendirmeyen ayrintilar yuzunden evlat sahibi bir annenin uzulmesine yol acabilir.
